Wie in de huisartsenzorg werkt, weet dat een dag in de praktijk een aaneenschakeling is van zorgvuldige handelingen en gesprekken die er echt toe doen. Je bent continu bezig met het welzijn van je patiënten.  Maar wat als deze patiënt palliatief is en genezing niet meer mogelijk? We gaan het gesprek over de dood het liefst uit de weg, want het confronteert ons met het feit dat het leven eindig is. Terwijl het juist heel waardevol is om hierover te praten. 

Hoe ga je het gesprek aan?

De dood is een onlosmakelijk onderdeel van het leven. Alleen lijken we dat het liefst te vergeten. Door het bespreekbaar te maken wordt leven mét de dood juist draaglijker. Het verrijkt en verbindt. Dus, probeer het en maak de dood bespreekbaar. Hoe ga je daar als zorgprofessional mee om? Door eerst te vragen te stellen aan de patiënt en te achterhalen waar hij of zij behoefte aan heeft. Het liefst gaan zij natuurlijk het gesprek met degene die het dichtst bij hun staan, maar dat geldt niet voor iedereen. Zorg dat je een klankbord bent, waar zij altijd terecht kunnen.

Uit onderzoek van Sire blijkt dat 38% van de mensen het moeilijk vindt om te praten over de dood en het daarom uit de weg gaat. 

Luister vooral naar de ander

Wanneer je het gesprek aangaat kan het confronterend voelen, dus houd het luchtig. Begin met het ophalen van mooie en fijne herinneringen. Luister goed naar de ander, stel open vragen en sta ook open voor elk antwoord. Laat elkaar uitpraten en probeer niet meteen voor de ander in te vullen of een oplossing of advies aan te reiken. Durf tijdens het gesprek ook stil te zijn. Praten over de dood betekent vooral goed luisteren naar de ander en doorvragen. 

Hieronder volgen 10 openingszinnen en handreikingen van de Landelijke Expertisecentrum. Deze helpen om het gesprek aan te gaan:

1. ‘Ik weet even niet wat ik moet zeggen’. Regelmatig komt de aangezegde dood als een verrassing en worden we overvallen door ongemak en ongeloof. Beter nog dan het gesprek uit de weggaan, is aangeven dat je gewoon even niet weet wat te zeggen of hoe te reageren.
2. ‘Hoe voel je je?’ Durf te vragen hoe het gaat. De simpele vraag hoe het gaat, mits oprecht gesteld, nodigt de ander uit zich uit te spreken.
3. ‘Hoe gaat het vandaag?’ Een goede dag vorige week, betekent niet dat het vandaag ook goed gaat. Blijf open voor het antwoord.
4. ‘Wat heb je nodig’? Iedereen gaat anders om met het naderende levenseinde. De een wil praten, de ander zoekt stilte of juist afleiding. Probeer uit te zoeken wat iemand nodig heeft. Ook als je denkt dat je wel weet wat de ander wil, is het goed om te vragen of dat echt zo is.
5. Wees waarachtig Bang zijn om niet ‘het juiste’ te zeggen, de situatie ontkennen of er overheen praten, houdt ons uit de verbinding. Onszelf te openen voor de ander kan bevrijdend en geruststellend werken.
6. Stel open vragen Vragen die beginnen met: hoe, wanneer, waar, wie, wat en waarom. Met een open vraag nodig je de ander uit zich vrij uit te spreken. Wees voorzichtig met de waarom vraag; die kan als verwijtend of bedreigend worden ervaren.
7. ‘Ben je bang om dood te gaan?’ of ‘Wat is je grootste angst nu je gaat sterven?’ zijn voorbeelden van directe vragen. Het kan moed vergen directe vragen te stellen maar dergelijke vragen bieden tegelijkertijd een mogelijkheid voor verdiepende communicatie.
8. ‘Als je erg ziek wordt, wil je dan dat ik (of iemand anders) naast je zit?’ of ‘Met wie wil je dat ik contact opneem als het einde nabij is?’ Hiermee vertrouw je de ander toe dat je weet dat hij of zij niet beter wordt en dat je bereid bent hierover te spreken. Tegelijkertijd geeft het de stervende ruimte te beslissen om wel of niet te reageren.
9. ‘Mocht je op enig moment angstig zijn of over iets willen spreken, vertel het me dan’ Deze uitspraak geeft de stervende de ruimte om, zonder dat er verwachtingen zijn, te praten op een moment dat hij of zij dat wenst.
10. Tot slot: Denk niet dat je de hele tijd moet praten en durf ook stil te zijn. 

Het financiele gedeelte na het overlijden

Het regelen van de financiële en administratieve rompslomp na een overlijden is overweldigend. Heeft de patiënt een gezin en bezitten zij een eigen woning? Hen adviseren om hier ook over na te denken, kan voor mentale rust zorgen. Zo kunnen zij samen met een financieel expert een overlijdensrisicoverzekering afsluiten, waarbij de partner of kinderen in hun vertrouwde omgeving kunnen blijven wonen of een kapitaalverzekering uitvaart, waarbij nabestaanden met een geldbedrag de uitvaart kunnen regelen.

Ook een preventief gesprek is de moeite waard 

Naast een patiënt die palliatief is, is het natuurlijk ook goed om het gesprek met iemand preventief aan te gaan. Een preventief gesprek (ook wel een levenseindegesprek of wilsbeschikking genoemd) helpt om wensen rondom de laatste levensfase helder te krijgen. Het op tijd bespreken hiervan geeft rust en voorkomt moeilijke beslissingen voor de nabestaanden. Het werkt vaak enorm bevrijdend. Het haalt de twijfel weg bij de mensen die achterblijven; of het nu gaat om de muziek tijdens de ceremonie of de verdeling van bezittingen: duidelijkheid schept ruimte voor wat er echt toe doet.

#palliatief #gesprek #afscheid #preventief #ad